Lenard's Weblog

Op 17 maart verscheen er een bericht in de Volkskrant dat John Demjanjuk was overleden:

John Demjanjuk Русский: Демьянюк Иван Николаевич (Photo credit: Wikipedia)

“Radertje”

“De Oekraïense oorlogsmisdadiger John Demjanjuk was slechts een radertje in een groter geheel. Nu zijn definitieve veroordeling uitblijft zal zijn aandeel in de Holocaust een open zenuw blijven.

Dat zei historicus David Barnouw van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie NIOD zaterdag naar aanleiding van het overlijden van Demjanjuk. ”Van kamp Auschwitz kwamen nog mensen terug. Van Sobibor kwamen nauwelijks mensen terug”, weet Barnouw.”

Bij lezing van deze zinnen realiseer ik me dat ik de afgelopen weken meer over hetzelfde thema heb gelezen; “waartoe is de mens in staat?”.

Het boek Tirza van Grünberg dat ik, na het overwinnen van mijn afkeer van de persoon Grünberg (ik ken hem niet maar toch…), heb gelezen schrijft over het beest in de mens dat met wat prikkels als jaloezie, haat en liefde los te maken is. In het boek God is niet groot betoogt Christopher Hitchens uitgebreid dat God (of Jahweh of Allah of …) de wereld niets goeds en eerder heel veel kwaads gebracht heeft.

Die Christopher Hitchens was volgens zeggen ook nogal een eikel.  Moraal is dat er blijkbaar onaangename mensen nodig zijn om mooie boeken over de onaangename kanten van de mens te schrijven…

Mijn vorige blog staat er al weer een tijdje en eerlijk gezegd is het meer pagina vulling dan dat ik er iets mee wil zeggen. Toen ik een nieuwe wilde gaan schrijven trof ik een concept aan dat ik een tijdje terug geschreven heb op een moment dat ik duidelijk meer inspiratie had. Het gaat over wat puzzel stukjes die in mijn hoofd in de loop van de dag op zijn plek vallen. Wat platter gezegd: “achteraf kijk je een koe in zijn hol”.

De puzzelstukjes:

• Gesprekje in de parkeergarage met manager over een gestopt project, quote (zeer vrij vertaald…): “mijn conclusie is dat we iemand missen die alles begrijpt”.
• Gesprekje gisteravond met docent van Rotterdam business school: quote: “hoe meer je weet, hoe meer je beseft wat je niet weet” (naar Popper en die had het ook niet van een vreemde: Socrates zei al: “alles wat ik weet is dat ik niets weet”.
  
• Gesprekje met andere docent: quote: “stop met zoeken naar verklaringen, beschijf wat je waarneemt en wat dat voor jou betekent en bedenk dan hoe je daarmee verder kunt”.
• Review met collega van een notitie: Vraag is hoe we kunnen vertellen dat de huidige opzet van dit systeem tekortschiet zonder te stranden op de weerstand van de bedenkers.
• Stuurgroep van een project gisteren met afdronk: Quote van de voorzitter: “Ik word nu heel erg kwaad”.
• Herinnering aan statistiek examen van meer dan 25 jaar geleden: Hoe ik het examen haalde door het wachtwoord te onthouden dat de beheerder intoetste toen ik het mijne vergeten was (“alwetende”) zodat ik alle vragen kon oefenen.
• Gedachten die opkomen als je in landelijk gebied voor je vakantie naar huis fietst: Quote: “achteraf kijk je een koe in zijn hol”.

De puzzel die ik maak met deze stukjes:

• Laten we niet zoeken naar iemand die alles weet maar naar iemand die genoeg weet om te beseffen wat ie NIET weet en bovendien in staat is iemand te vinden en aan te sturen die dat wel weet.
• Laten we een cultuur stimuleren waarin het niet erg is om fouten te maken en juist goed is om die toe te geven maar waarin het wel erg is om door te gaan op het foute pad terwijl je allang weet dat dit niet verstandig is.
• Laten we deze twee principes niet alleen toepassen op meer uitvoerende personen zoals architecten, ontwikkelaars, designers, projectleiders etc. maar ook op stuurgroepleden en andere managers.

Concreet voor een gestopt project: Goed dat de stuurgroep de boel stillegt en audit laat uitvoeren (wij weten het ook niet meer…), slecht dat het programma/project aan moddert zonder zich voldoende de vraag te stellen nog op het goede pad te zijn.

In de volkskrant van deze zaterdag twee stukjes over goed en kwaad;

• “Gemene spelletjes in uniform”, over Abu Ghraib, het beroemde Stanford Prison Experiment van Philip Zimbardo en zijn recent in het nederlands vertaalde boek genaamd “Het Lucifer Effect”.
• “Occultisme op Urk” over hoe Urker jongeren in de ban raken van occultisme wat in een geval heeft geleid tot een moord.

Cartoon Kamagurka

In de krant wordt er geen verband gelegd maar het springt in het oog. De mens is in staat tot duivels gedrag en daar blijven we ons over verbazen. En die verbazing is goed. Hopelijk leidt die verbazing ooit nog eens tot een zeer wijdverbreid besef dat iedereen in staat is tot het kwade.

Of zou ik die Urkers nu niet helemaal begrijpen? Het artikel zegt het eigenlijk ook al: “wie gelooft in het goede, gelooft ook in het kwade, en daar spot je niet mee.” Je zou dus zeggen dat die Urkers zich niet zo verbazen over onze vaardigheid te transformeren tot een duivel. En als je begrijpt dat iedereen in staat is tot het kwade zou dat toch moeten leiden tot enige compassie met mensen die van het rechte pad raken.

De redenatie die door mijn hoofd gaat is: iedereen is in staat tot het kwade > ook ik ben in staat tot het kwade > ik ben dus niet beter dan een ander > voor hetzelfde geld was ik die terrorist of misdadiger geweest > de enige uitweg uit een wereld van misdadigers is wederzijds respect en je actief inspannen om de situatie en beweegredenen van de ander te begrijpen > als je elkaar begrijpt kun je er hopelijk ook voor zorgen dat je niet alleen zelf maar dat ook de ander niet in een situatie belandt waarin “het kwaad” overwint.

Philip Zimbardo schrijft juist hierover (als ik de samenvatting goed begrijp). Hij analyseert niet zozeer de deelnemers aan zijn experiment maar vooral zijn eigen rol. Hoe hij zo lang zonder in te grijpen toe kon zien hoe hij anderen in een situatie bracht waarin ze overgingen tot marteling en wreedheden. Zouden ook christenen en moslims tot een dergelijke zelfanalyse in staat zijn? Je zou zeggen dat als het slechte dan zo banaal is het goede dat ook moet zijn en dat de haat dus even ver of dichtbij is als de liefde (of de vrede zo je wilt)

Ik ben eigenlijk niet zo´n fan van Arnon Grunberg. In de volkskrant van afgelopen zaterdag schrijft hij echter rake dingen over “Nederlandse boosheid” en berichtgeving in de Telegraaf:

• “Motto van de hedendaagse burger: wie niet boos is, is niet mondig.”
• “Wie hartstochtelijk naar een vijand verlangt, zal niet bijzonder kieskeurig zijn.”

Die laatste stelling doet me denken aan een psychologisch fenomeen dat in/out-group differentiatie genoemd wordt. Ik heb jaren terug tijdens mijn studie onderzoek verricht naar dit fenomeen.

in-out-groups

Het komt erop neer dat indien je een groep mensen op basis van maar heel vage criteria in tweeën verdeelt de mensen uit de beide groepen “vanzelf” negatiever over die in de andere groep gaan denken. Dit is waarschijnlijk een sterk en zeer oud mechanisme dat vaak ongemerkt, ook bijvoorbeeld in organisaties, optreedt. In organisaties wordt er in dit verband vaak gesproken over “team eilanden”. “Er over praten” helpt in mijn ervaring niet, je zult echt iets moeten doen om het mechanisme tegen te gaan: Je verdiepen in de ander, een tijdje meewerken op een afdeling, regelmatig overleg etc.

Terug naar Grunberg: Dat hartstochtelijk verlangen naar een vijand zit dus in ons allen…