Lenard's Weblog

In de volkskrant van deze zaterdag twee stukjes over goed en kwaad;

• “Gemene spelletjes in uniform”, over Abu Ghraib, het beroemde Stanford Prison Experiment van Philip Zimbardo en zijn recent in het nederlands vertaalde boek genaamd “Het Lucifer Effect”.
• “Occultisme op Urk” over hoe Urker jongeren in de ban raken van occultisme wat in een geval heeft geleid tot een moord.

Cartoon Kamagurka

In de krant wordt er geen verband gelegd maar het springt in het oog. De mens is in staat tot duivels gedrag en daar blijven we ons over verbazen. En die verbazing is goed. Hopelijk leidt die verbazing ooit nog eens tot een zeer wijdverbreid besef dat iedereen in staat is tot het kwade.

Of zou ik die Urkers nu niet helemaal begrijpen? Het artikel zegt het eigenlijk ook al: “wie gelooft in het goede, gelooft ook in het kwade, en daar spot je niet mee.” Je zou dus zeggen dat die Urkers zich niet zo verbazen over onze vaardigheid te transformeren tot een duivel. En als je begrijpt dat iedereen in staat is tot het kwade zou dat toch moeten leiden tot enige compassie met mensen die van het rechte pad raken.

De redenatie die door mijn hoofd gaat is: iedereen is in staat tot het kwade > ook ik ben in staat tot het kwade > ik ben dus niet beter dan een ander > voor hetzelfde geld was ik die terrorist of misdadiger geweest > de enige uitweg uit een wereld van misdadigers is wederzijds respect en je actief inspannen om de situatie en beweegredenen van de ander te begrijpen > als je elkaar begrijpt kun je er hopelijk ook voor zorgen dat je niet alleen zelf maar dat ook de ander niet in een situatie belandt waarin “het kwaad” overwint.

Philip Zimbardo schrijft juist hierover (als ik de samenvatting goed begrijp). Hij analyseert niet zozeer de deelnemers aan zijn experiment maar vooral zijn eigen rol. Hoe hij zo lang zonder in te grijpen toe kon zien hoe hij anderen in een situatie bracht waarin ze overgingen tot marteling en wreedheden. Zouden ook christenen en moslims tot een dergelijke zelfanalyse in staat zijn? Je zou zeggen dat als het slechte dan zo banaal is het goede dat ook moet zijn en dat de haat dus even ver of dichtbij is als de liefde (of de vrede zo je wilt)

We lijken de laatste jaren te leven in de ideologie van het tegen; tegen zijn lijkt makkelijker dan vóór. Maar is dat nu wel zo? Laat ik eens proberen…

• Ik ben tegen files
• Tegen werkloosheid
• Tegen milieuvervuiling
• Tegen buitenlanders
• Tegen wachtlijsten in de gezondheidszorg
• Tegen geweld

• Ik ben voor files
• Voor werkloosheid
• Voor milieuvervuiling
• Voor buitenlanders
• …

Niet helemaal eerlijk zo natuurlijk, maar nu wel een “eerlijke” poging:

• Ik ben voor filevrij rijden
• Voor werk voor iedereen
• Voor een schoon milieu
• Voor een … buitenlanders …
• Voor een snelle behandeling van zieken
• Voor … geweld  …

Het lijkt erop dat er meer woorden nodig zijn om ergens voor te zijn. Of zo het zo zijn dat ík er meer worden voor nodig heb? Bij formuleren van de stellingen vóór ben ik meer op zoek naar de juiste woorden en vraag ik me veel sneller af of het wel een realistisch doel is.

Ik denk dat we leven we in een tijd van teveel nuance en niet alleen opnieuw op zoek moeten naar de kunst van het tegen maar ook de kunst van het vóór zijn; het helder kunnen verwoorden van je overtuiging en deze goed kunnen vertalen naar concrete en aansprekende plannen en activiteiten. Lijkt net een IT project…

Ik ben eigenlijk niet zo´n fan van Arnon Grunberg. In de volkskrant van afgelopen zaterdag schrijft hij echter rake dingen over “Nederlandse boosheid” en berichtgeving in de Telegraaf:

• “Motto van de hedendaagse burger: wie niet boos is, is niet mondig.”
• “Wie hartstochtelijk naar een vijand verlangt, zal niet bijzonder kieskeurig zijn.”

Die laatste stelling doet me denken aan een psychologisch fenomeen dat in/out-group differentiatie genoemd wordt. Ik heb jaren terug tijdens mijn studie onderzoek verricht naar dit fenomeen.

in-out-groups

Het komt erop neer dat indien je een groep mensen op basis van maar heel vage criteria in tweeën verdeelt de mensen uit de beide groepen “vanzelf” negatiever over die in de andere groep gaan denken. Dit is waarschijnlijk een sterk en zeer oud mechanisme dat vaak ongemerkt, ook bijvoorbeeld in organisaties, optreedt. In organisaties wordt er in dit verband vaak gesproken over “team eilanden”. “Er over praten” helpt in mijn ervaring niet, je zult echt iets moeten doen om het mechanisme tegen te gaan: Je verdiepen in de ander, een tijdje meewerken op een afdeling, regelmatig overleg etc.

Terug naar Grunberg: Dat hartstochtelijk verlangen naar een vijand zit dus in ons allen…